نهج حیات|راهِ عبور از طوفان‌های سیاسی و انحرافات اعتقادی

خبرگزاری تسنیم، سعید شیری: در شرایطی که جامعه به دلیل جاه‌طلبی‌ها و اختلافات سیاسی دچار آشفتگی می‌شود، انسان‌ها معمولاً در میان دو راهیِ «جنگ و خون‌ریزی» یا «تسلیم و بی‌تفاوتی» گیر می‌کنند. در این میان، تنها راهی که می‌تواند از فروپاشیِ همه‌جانبه‌ی جامعه و نابودیِ ارزش‌ها جلوگیری کند، داشتنِ یک معیارِ ثابت و درست است؛ معیاری که مثل یک قطب‌نما، در میانِ موج‌های بلندِ فتنه‌ها، مسیرِ درست را نشان دهد. این معیار، چیزی جز دانشِ عمیق و معرفتِ برخاسته از قلبِ حقیقت نیست؛ معرفتی که با مصلحت‌اندیشی‌های زودگذر فرق دارد و تنها در تکیه بر «عترت و اهل‌بیت» یافت می‌شود.

در شرایطی که جامعه به دلیل جاه‌طلبی‌ها و اختلافات سیاسی دچار آشفتگی می‌شود، انسان‌ها معمولاً در میان دو راهیِ «جنگ و خون‌ریزی» یا «تسلیم و بی‌تفاوتی» گیر می‌کنند. در این میان، تنها راهی که می‌تواند از فروپاشیِ همه‌جانبه‌ی جامعه و نابودیِ ارزش‌ها جلوگیری کند، داشتنِ یک معیارِ ثابت و درست است؛ معیاری که مثل یک قطب‌نما، در میانِ موج‌های بلندِ فتنه‌ها، مسیرِ درست را نشان دهد. این معیار، چیزی جز دانشِ عمیق و معرفتِ برخاسته از قلبِ حقیقت نیست؛ معرفتی که با مصلحت‌اندیشی‌های زودگذر فرق دارد و تنها در تکیه بر «عترت و اهل‌بیت» یافت می‌شود.

این ضرورتِ بازگشت به معرفتِ عترت، در یکی از خطبه‌های امیرالمؤمنین علیه‌السلام که پس از رحلت پیامبر و در پیِ تلاش‌های سیاسی برای خلافت ایراد شد، به شکلی مصداقی و عمیق تجلی یافته است. زمانی که ابوسفیان و عباس در پیِ ایجادِ نوعی از معامله‌ی سیاسی برای خلافت بودند، امام با بیانی کوبنده، ریشه‌ی این آشفتگی را در خودنمایی و منافعِ شخصی جست و مردم را به مسیرِ نجات فراخواند.

«أَیُّهَا النَّاسُ شُقُّوا أَمْوَاجَ الْفِتَنِ بِسُفُنِ النَّجَاةِ وَ عَرِّجُوا عَنْ طَرِیقِ الْمُنَافَرَةِ وَ ضَعُوا تِیجَانَ الْمُفَاخَرَةِ؛ أَفْلَحَ مَنْ نَهَضَ بِجَنَاحٍ أَوِ اسْتَسْلَمَ فَأَرَاحَ. هَذَا مَاءٌ آجِنٌ وَ لُقْمَةٌ یَغَصُّ بِهَا آكِلُهَا، وَ مُجْتَنِی الثَّمَرَةِ لِغَیْرِ وَقْتِ إِینَاعِهَا كَالزَّارِعِ بِغَیْرِ أَرْضِهِ»؛ «ای مردم، با کشتی‌های نجات، امواج فتنه‌ها را بشکافید و از راهِ دشمنی و کینه‌توزی بازگردید؛ و تاج‌های خودنمایی و افتخار را زمین بگذارید. رستگار شد آن کس که با [بالِ حق] به پا خیزد، و یا آن کس که تسلیم [سرنوشت] شود تا آرام گیرد. این [اوضاع] همچون آبی آلوده است و لقمه‌ای است که در گلوی خورنده‌اش گیر می‌کند؛ و کسی که میوه را پیش از رسیدنِ وقتش بچیند، مانند کشاورزی است که در زمینِ خود، بذر نپاشد.»

شارح معروف «ابن میثم» در آغاز این خطبه مى‌گوید: سبب این کلام امیرمؤمنان علیه‌السلام آن است که چون در «سقیفه بنى ساعده» براى «ابوبکر» بیعت گرفته شد، «ابوسفیان» براى ایجاد فتنه و آشوب و درگیرى در میان مسلمانان به سراغ «عبّاس» عموى پیامبر رفت و به او گفت: این گروه، خلافت را از «بنى هاشم» بیرون بردند و در قبیله «بنى تیم» قرار دادند (ابوبکر از این قبیله بود) و مسلّم است که فردا این مرد خشن که از طایفه «بنى عدى» است (اشاره به عمر است) در میان ما حکومت خواهد کرد. برخیز نزد على برویم و با او به عنوان خلافت بیعت کنیم. تو عموى پیامبرى و سخن من هم در میان قریش مقبول است اگر آنها با ما به مقابله برخیزند با آنها پیکار مى‌کنیم و آنان را در هم مى‌کوبیم. و به دنبال این سخن هر دو نزد على علیه‌السلام آمدند. 

مورّخ معروف «ابن اثیر» در کتاب «کامل» مى‌نویسد که على علیه‌السلام در این جا به «ابوسفیان» فرمود: به خدا سوگند منظور تو چیزى جز فتنه نیست. به خدا سوگند تو همیشه در فکر بودى که براى اسلام و مسلمین ایجاد شرّ کنى. ما نیاز به نصیحت و اندرز تو نداریم. از اینجا حال و هوایى که این خطبه در آن صادر شده است به خوبى روشن مى‌شود و مى‌تواند پرتوى روى تمام جمله‌هاى خطبه بیندازد و آن را تفسیر کند.

این خطبه، گزارشی است از بحرانی که در آن «بسیاری از سیاست‌مداران در پیِ چیدنِ میوه‌ی قدرت پیش از رسیدنِ وقتِ آن هستند». امام با این کلمات، به ما هشدار می‌دهد که هرگونه تلاش برای کسب قدرت از مسیرهای غیرقانونی و فتنه‌انگیز، مانند کاشتن بذر در زمینِ نامناسب است که در نهایت تنها به تنهایی و تلخی منجر می‌شود. تنها راه عبور از این طوفان، استفاده از همان «کشتیِ نجات» یعنی علم و هدایتِ اهل‌بیت است که مسیرِ درست را از میانِ امواجِ متلاطمِ سیاست، روشن می‌کند.

استفاده از تعبیر «سفینه‌های نجات» در این خطبه، پیوندی مستقیم و عمیق با حدیث نبوی برقرار می‌کند. ایشان می‌فرماید

«مَنْزِلَةُ أَهْلِ بَیْتِی فِیكُمْ كَسَفِینَةِ نُوحٍ‏ مَنْ رَكِبَهَا نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِق‏»؛‌ یعنی جایگاه اهل بیت من در بین شما،‌ مانند کشتی نوح است؛ هرکه سوار شود، نجات می‌یابد و هرکه تخلف کند از آن، غرق می‌شود.

منظور ایشان این نیست که فقط در قیامت نجات پیدا می‌کنید، بلکه یعنی در هر زمان که جامعه دچار طوفانِ فتنه‌های سیاسی و اجتماعی شد، اگر بخواهید از غرق شدن در درگیری‌ها و گمراهی‌ها نجات پیدا کنید، باید به «کشتیِ علم و اخلاقِ» اهل‌بیت پناه ببرید. همان‌طور که در زمان نوح، تنها راهِ زنده ماندن، سوار شدن بر آن کشتی بود، در دوران فتنه‌ها نیز تنها راهِ عبور از بحران، تبعیت از هدایتِ عترت است.

امام علیه‌السلام با این استعاره، بحران‌های سیاسی و اجتماعیِ دوران خود را به «امواج طوفانی» تشبیه می‌کنند که در آن، ثباتِ اجتماعی و رستگاریِ فردی، تنها در گروی پناه گرفتن به یک ساختارِ منجی است. از نظر امام، «امواج فتنه‌ها» تنها اختلافات شخصی نیست، بلکه جریان‌های پیچیده‌ای است که از ریشه‌های مختلف می‌آید: از فتنه‌های عقیدتی (انحراف در تفسیر دین و تضعیفِ جایگاهِ امامت) تا فتنه‌های سیاسی (تخاصم بر قدرت و بی‌عدالتی در تقسیم ثروت و جایگاه اجتماعی) و فتنه‌های اجتماعی (بروزِ تضادهای قبیله‌ای و از بین رفتنِ وحدتِ امت).

دلیل رجوع به «عترت» به عنوان «سفینة النجاة»، ماهیتِ نجات‌بخشِ «علم و اخلاقِ» اهل‌بیت است. در حالی که امواجِ فتنه‌ها، جامعه را به سمتِ تلاطم، گمراهی و غرق شدن در خودخواهی‌های سیاسی می‌برند، «عترت» با دارا بودنِ معیارِ تشخیصِ حق از باطل (که در متن خطبه با اشاره به «خُلق و عِلم» امام تأکید شده)، نقشِ هدایت‌گر و ثبات‌بخش را ایفا می‌کنند. همان‌گونه که کشتیِ نوح تنها راهِ نجات از نابودیِ فیزیکی در طوفان بود، مذهب و مرجعیتِ اهل‌بیت نیز تنها راهِ نجات از نابودیِ «معنا و حقیقت» در طوفانِ فتنه‌های سیاسی و انحرافاتِ عقیدتی است؛ چرا که تنها آن‌ها هستند که می‌توانند مسیرِ درست را در میانِ تلاطمِ منافعِ گذرا، تشخیص دهند.

یکی از روشن‌ترین مثال‌ها برای نشان دادن اهمیتِ رجوع به اهل‌بیت وحی، در روشِ مدیریت و حکومت‌داری خود امیر مؤمنان دیده می‌شود. برای نمونه، نامه‌ی ایشان به مالک اشتر، فراتر از یک دستورالعمل ساده، نقشه‌ی راهی است که به ما می‌آموزد چگونه می‌توان «سیاست» را با «اخلاق» پیوند زد. این نگاهِ اهل‌بیت، حتی در برابر فسادهای اقتصادی نیز فراتر از قانون‌گذاری‌های خشک عمل می‌کند؛ ایشان در مواجهه با مفسدان مالی، تنها به دنبال مجازات نیستند، بلکه بر اصلاحِ ریشه‌ی اصلی یعنی «طمع و رذایل اخلاقی» تأکید می‌کنند. در واقع، مرجعیتِ اهل‌بیت در این مسائل، فقط به دنبال اصلاحِ ساختارها نیست، بلکه با بازگرداندنِ انسانیت و صداقت به افراد، تلاش می‌کند تا مانع از فروپاشیِ اخلاقیِ جامعه در برابرِ طمع و فساد شود.

همچنین در میانِ چالش‌های اعتقادی، اهل‌بیت تنها مرجعِ معتبر و پناهگاهِ امنِ مؤمنان هستند. در عصری که با ظهورِ فرقه‌های انحرافی و گسترشِ «عرفان‌های سطحی و اینستاگرامی»، حقیقتِ دین دچارِ تضعیف و انحراف شده است، نیاز به بازگشت به آموزه‌های عترت دوچندان می‌شود. این عرفان‌های بی‌ریشه، با وعده‌های خوشایند اما تهی از معرفت، تنها باعثِ گمراهی و دور شدن از مسیرِ اصلیِ دین می‌شوند؛ اما اهل‌بیت با تکیه بر دانشِ اصیل و استواریِ عقایدشان، همان‌ها هستند که می‌توانند میانِ حقیقتِ دین و این تشویشاتِ نوظهور، مرزِ مشخصی بکشند و راهِ درست را به مردم نشان دهند.

—————–
* منابع: 
پیام امام امیرالمؤمنین  آیت الله مکارم شیرازی. 

انتهای‌پیام/