تأمین منابع همچنان کُمیت لنگ نهاد کتابخانه‌ها؛ نقاط خدمت 1.4 رشد کرد

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور با بیش از 4,394 نقطه خدمت، عنوان گسترده‌ترین شبکه فرهنگی کشور را دارد. این شبکه اجتماعی کتاب‌محور، با وجود ظرفیت‌های درخور توجه، در سال‌های گذشته همواره با مشکلی به نام تأمین منابع دست‌وپنجه نرم کرده است.

سال‌هاست که تأمین منابع، کمیت لنگ نهاد کتابخانه‌های عمومی بوده است؛ موضوعی که به دلیل نبود ردیف بودجه مشخص، به دغدغه‌ای جدی برای مدیران و مسئولان کتابخانه‌های عمومی کشور تبدیل شده است و رفته‌رفته، با قدیمی‌تر شدن منابع موجود، افزوده شدن بر تعداد کتابخانه‌ها و افزایش قیمت کتاب، به مسئله‌ای جدی‌تر نیز تبدیل می‌شود؛ تا جایی که به گفته مدیران و مسئولان سابق و فعلی نهاد، به‌روز کردن منابع در این ساختار به بودجه‌ای سالانه بالغ بر 100 میلیارد تومان نیاز دارد. با این حال، مدیران و دبیران کل نهاد در دوره‌های مسئولیتی مختلف تلاش کرده‌اند تا جای ممکن طرح‌های خرید را اجرایی کنند.

در ماه‌های اخیر نیز نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور با اجرای دو طرح «قاصدک» و «شهرزاد» تلاش کرده است تأمین منابع جدیدی را برای کتابخانه‌های عمومی کشور محقق کند. در این راستا، طرح «قاصدک» با هدف خرید و ارسال کتاب‌های حوزه کودک و نوجوان و طرح «شهرزاد» با محوریت خرید و توزیع کتاب‌های داستان و رمان اجرا شده است. خبرگزاری تسنیم به بهانه اجرای این دو طرح، با آزاده نظربلند، دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، گفت‌وگو کرده است. نظربلند در این گفت‌وگو از رشد 1.4 درصدی نقاط خدمت در نهاد خبر داده و از مشکلاتی که برای تأمین منابع در این شبکه گسترده فرهنگی کشور وجود دارد، سخن می‌گوید؛ مشکلاتی که موجب شده است تا ابتکاراتی نیز در نهاد برای رفع آن‌ها انجام شود. این گفت‌وگو به شرح ذیل است:

* تسنیم:  سالهاست که هر وقت صحبت از قدیمی بودن منابع در نهاد می‌شود، موضوع کمبود بودجه مطرح است و دست نهاد همیشه در خرید کتاب‌ها و منابع خالی است. در دوره مدیریتی شما چگونه با این مشکل کنار آمدید؟

نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور یک سازمان دولتی محسوب نمی‌شود که بودجه اختصاصی مشخصی داشته باشد. بنابراین، یک بودجه کلی تحت عنوان کمک دریافت می‌کند که تقریباً تمام آن صرف بخشی از هزینه‌های حقوق و پرسنل می‌شود. بخشی دیگر از بودجه ما از محل نیم‌درصد درآمد شهرداری‌ها تأمین می‌شود که این هم در هزینه‌کرد، اولویت را به پرداخت حقوق و مزایای پرسنل می‌دهد. سال‌هاست که درباره حقوق کتابداران نهاد کتابخانه‌ها بحث وجود دارد و همیشه کتابداران از اینکه درآمدشان پایین است، ناراضی بوده‌اند؛ بنابراین، اولویت برای ما پرداخت حقوق و مزایای پرسنل است.

در عین حال، تلاش می‌کنیم هر چقدر بتوانیم، از هر مبلغی که در اختیار داریم، درصدی را به خرید کتاب و تأمین منابع اختصاص دهیم. از هر پولی که واریز می‌شود، ابتدا حقوق را برمی‌داریم؛ مابقی را نسبت به سه بخش حوزه‌های کاری که باید انجام دهیم، تقسیم می‌کنیم و در اینجا اولویت را به خرید کتاب می‌دهیم.

در خرید کتاب و تأمین منابع نیز بیشترین ضریب اهمیت را به نیاز کتابخانه‌ها و نیاز کتابداران می‌دهیم. بررسی سال‌ها خرید کتاب در نهاد نشان می‌دهد که هر زمان خرید بر اساس نیاز مخاطب، انتقال نیاز مخاطب توسط کتابداران و انتخاب کتاب توسط کتابداران انجام شده است، موفق‌تر عمل کرده‌ایم تا اینکه بخواهیم به‌صورت ستادی به انتخاب و خرید کتاب بپردازیم. بنابراین، همان اندک منابعی را هم که می‌توانیم با توجه به بودجه محدود خریداری کنیم، بر اساس نیاز مخاطب و انتخاب کتابدار تأمین خواهیم کرد.

در این زمینه، در طرح‌های «قایق کاغذی» ــ طرحی که در نمایشگاه کتاب سال گذشته انجام شد ــ، «قاصدک» ــ خرید کتاب‌های کودک و نوجوان ــ و «شهرزاد» ــ خرید ادبیات داستانی ــ، ابتدا نظرسنجی کرده و آرا و نظرات کتابداران را درباره اینکه چه حوزه‌هایی در کتابخانه‌ها در اولویت خرید قرار دارند، کسب کردیم. بر اساس نظرات کتابداران، حوزه‌های کودک و نوجوان، داستان و رمان، تاریخ، خودیاری و موفقیت، از جمله موضوعاتی هستند که اعضای کتابخانه‌های عمومی در آن‌ها درخواست کتاب‌های تازه دارند. بر همین اساس، تمرکز را در طرح قاصدک بر کتاب کودک و نوجوان و در طرح شهرزاد بر ادبیات داستانی و رمان گذاشتیم.

*  تسنیم:  بر این اساس، در طرح شهرزاد تا امروز چند نسخه کتاب خریداری شده است؟

تا امروز، خریدی که انجام شده، از مرز 196,000 نسخه عبور کرده است.

*  تسنیم:  بودجه‌ای که برای خرید در نظر گرفتید، چه میزان است؟

رقم مدنظر ما 120 تا 150 میلیارد تومان است؛ البته اگر بتوانیم همه این رقم را تأمین کنیم. خرید ما به تأمین بودجه بستگی دارد. مستحضر هستید که قیمت کتاب افزایش داشته و با این رقم، نمی‌توان تعداد چندانی کتاب خریداری کرد.

*  تسنیم:  تصور می‌کنید با این بودجه، در صورت فراهم شدن، چه میزان از نیاز موجود را بتوان پاسخ داد؟

در طول سال‌های اخیر، ما با حجمی از کمبود منابع روبه‌رو هستیم که اگر چندین برابر این رقم را هم بتوانیم اختصاص دهیم، باز نمی‌توان به‌صورت کامل به نیاز موجود پاسخ داد. ما در حوزه کتابخانه‌های عمومی، چندین سال است که در حوزه تأمین منابع دچار عقب‌ماندگی هستیم.

از همین روست که تلاش می‌کنیم اولویت‌بندی داشته باشیم. در این زمینه، فهرست پیشنهادی تهیه شده است. این فهرست به‌صورت حداکثری، متناسب با جدیدترین ورودی‌های بازار و نیاز مخاطب است. تلاش کردیم این فهرست اولیه جامعیت خوبی داشته باشد؛ بنابراین، فهرستی جامع از کتاب‌های حوزه ادبیات داستانی در اختیار کتابداران قرار داده شد تا بر اساس نیاز کتابخانه به انتخاب بپردازند و برای هر کتابخانه سقف خرید قرار دادیم.

* تسنیم: برآوردی از میزان بودجه مورد نیاز برای به‌روزرسانی منابع در نهاد، در مجموع، وجود دارد؟

نیاز نهاد به تأمین منابع، همان‌طور که گفتم، بسیار گسترده است. به‌طور نمونه، ما برای هر کتابخانه سیاری که تجهیز می‌کنیم، باید 1 میلیارد تومان برای تأمین کتاب اختصاص دهیم. کتابخانه مرکزی اراک که بعد از 19 سال به سرانجام می‌رسد، برای تأمین منابع، نیازمندی‌های گسترده‌ای دارد.

بروزرسانی منابع در نهاد نیازمند بودجه کلان است

با توجه به قیمت روز کتاب و فعالیت نزدیک به 2,900 کتابخانه در نهاد، ما نیازمند بودجه‌ای کلان خواهیم بود. به همین دلیل، سعی می‌کنیم تا جایی که امکان دارد، با در نظر گرفتن اولویت‌های مخاطب و نیاز مخاطبان، خرید را جهت‌دهی و تقویت کنیم.

کمک دولتی در یکسال اخیر نهایت 5 میلیارد بوده است

*  تسنیم:  از سوی دولت یا وزارت فرهنگ، در یک سال گذشته، بودجه‌ای به‌عنوان کمک برای خرید منابع در اختیار قرار نگرفته است؟

سال گذشته، در جریان نمایشگاه کتاب تهران، کمکی از سوی بانک عامل نمایشگاه در اختیار ما قرار گرفت. کمک‌های دولتی نیز داشتیم، اما اعداد زیاد نبوده است. نهایتاً کمک‌های دولتی ما، با احتساب آن چیزی که در استان‌ها به‌عنوان منابع جذب کردیم، بعید می‌دانم در سال گذشته بیشتر از 4 تا 5 میلیارد تومان شده باشد. امسال هم با توجه به شرایط کشور، اولویت با بودجه‌های نظامی و حوزه‌های مربوط به جنگ است.

اولویت ما نیز پرداخت حقوق پرسنل است. بنابراین، تا الان عدد قابل‌توجهی به‌عنوان کمک دولتی نداشتیم. معاون فرهنگی لطف داشته‌اند؛ چندین نوبت توانستیم از انبار کتاب وزارت ارشاد، کتاب‌هایی را دریافت کنیم، اما هم تعداد کتابخانه‌ها زیاد است، هم تعداد نسخه‌ها کفایت نمی‌کند و هم قیمت کتاب‌ها بالا رفته است؛ تا جایی که با یک خرید 500 میلیون تومانی یا یک خرید 1 میلیارد تومانی، نمی‌توان تعداد نسخه قابل‌توجهی خریداری کرد.

*  تسنیم: در قالب اهدا، چه حجم کتاب وارد نهاد می‌شود؟ اخیراً طرح‌های اهدایی نیز با برخی پلتفرم‌های آنلاین داشته‌اید. حتی در یکی از موارد، برخی انتقادها نسبت به انتخاب پلتفرم نیز وجود داشت.

بله، این پلتفرم آنلاین، خودش پیشنهاددهنده راه‌اندازی کمپین اهدای کتاب بود تا اگر کسی از این پلتفرم خرید می‌کند و تمایل به اهدای کتاب به کتابخانه‌های عمومی داشته باشد، بتواند با 30 درصد تخفیف این اقدام را انجام دهد. البته یک پلتفرم خصوصی بود و گستردگی اپلیکیشن‌هایی مثل «آپ» را که ما امکان اهدای کتاب در آن داریم، ندارد؛ بنابراین، جامعه محدودتری از آن استقبال کردند و رقم قابل‌توجهی نشد.

البته نهاد کتابخانه‌های عمومی خود نیز سامانه اهدای کتاب راه‌اندازی کرده است. «اهدانش» یک پلتفرم خیریه آنلاین است که با هدف توسعه زیرساخت‌های کتابخانه‌های عمومی و ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی در سراسر کشور ایجاد شده است. این پلتفرم زیرمجموعه و بازوی اجرایی دیجیتال انجمن خیریه کتابخانه‌ساز است؛ انجمنی مردم‌نهاد که مأموریت اصلی آن حمایت، تجهیز و توسعه کتابخانه‌های عمومی در مناطق مختلف کشور است.

راه اندازی پلتفرم خیریه آنلاین برای کمک به کتابخانه های عمومی

مأموریت «اهدانش»، فراهم کردن بستری شفاف، قابل‌اعتماد و کاربرپسند برای مشارکت همگانی در حمایت از کتابخانه‌های عمومی است. تمامی کمک‌های مالی کاربران، در نهایت به حساب رسمی انجمن خیریه کتابخانه‌ساز واریز شده و توسط این انجمن در مسیر اجرای پروژه‌های کتابخانه‌ای هزینه می‌شود.

10 میلیارد کمک نقدی خیرین به کتابخانه‌های عمومی

البته این سامانه لزوماً بر خرید کتاب یا اهدای کتاب تمرکز ندارد. ما خرید اسباب‌بازی، اهدای صندلی و میز به کتابخانه‌ها و موارد دیگر را نیز به آن اضافه کرده‌ایم. هر نیازی که کتابخانه می‌تواند داشته باشد، حتی نیازهای سخت‌افزاری، در آن دیده شده است. بر این اساس، تاکنون 2,304 مورد اهدا در حوزه تجهیزات داشته‌ایم و کمک‌های نقدی بیش از 10 میلیارد تومان بوده است که 193 کتابخانه به واسطه این کمک‌ها تجهیز شده‌اند.

در واقع، در «اهدانش» تمرکز بر جمع‌آوری کمک‌های خرد است. اگر یک نفر بخواهد با مبلغی اندک کمک کند، می‌تواند این کار را حتی در حد خرید یک صندلی انجام دهد. بر همین اساس، پویش‌هایی را تعریف کردیم؛ استان‌های مازندران، بوشهر و فارس پویش‌هایی داشتند. حتی اکنون بخش اهدای کتاب را نیز راه‌اندازی کرده‌ایم؛ یک نفر علاوه بر اهدای نقدی یا خرید تجهیزات، می‌تواند کتاب اهدا کند.

تلاش کردیم یک بستر شفاف و قابل‌اعتماد به وجود بیاوریم تا فردی که کمک می‌کند، ببیند کمکش کجا می‌رود و کجا مستقر می‌شود. برای نمونه، مراحل تهیه و خرید صندلی و محل استقرار آن صندلی در کتابخانه استان مربوطه و موارد دیگر مشخص می‌شود.

*  تسنیم: میزان استقبال چطور بود؟

در استان مازندران، با هدف تقویت کتابخانه‌های روستایی مازندران، بسیاری از هنرمندان به پویش ما پیوستند. 500 میلیون تومان هدف‌گذاری شده بود که 150 میلیون تومان تأمین شده است. عملکرد این پروژه‌ها شفاف، روشن و مشخص است. من به‌عنوان یک شهروند یا اهل یک شهر یا روستا، می‌توانم کتابخانه‌های شهری و روستایی‌ام را به نحوی تجهیز کنم. این امکان در «اهدانش» به‌خوبی فراهم است.

* تسنیم:  اکنون نهاد چه تعداد کتابخانه عمومی دارد؟ آیا رشدی نیز در طول مدت حضور شما داشته است؟

در نهاد کتابخانه‌ها، ما از نظر مفهومی طرحی را به‌عنوان «نقاط خدمت» پیاده‌سازی کردیم که با 13 درصد افزایش نقاط خدمت مواجه بوده‌ایم؛ این افزایش شامل پروژه‌های نیمه‌تمامی بوده است که به مجموعه اضافه شده‌اند.

رشد 1.4 درصدی نقاط خدمت در نهاد کتابخانه های عمومی

در مجموع، نهاد هم‌اکنون 4,394 نقطه خدمت دارد که از این تعداد، 2,284 باب کتابخانه عمومی، 1,255 پیشخوان خدمات کتابخانه‌ای، 564 نقطه خدمت تحت پوشش 78 کتابخانه سیار و 291 باب سالن مطالعه بخش خصوصی است.

45 کتابخانه سیار جدید در راه کتابخانه‌های عمومی

افزایش تعداد کتابخانه‌های سیار را نیز داشته‌ایم. من نهاد را با 57 کتابخانه سیار تحویل گرفتم و اکنون به 78 کتابخانه رسیده‌ایم که 45 کتابخانه دیگر نیز با خرید خودرو در حال تجهیز هستند. امروز همه کتابخانه‌های سیار ما کامیونت هستند.

ما هنوز در 6 استان کشور کتابخانه سیار نداریم که با افزوده شدن این 45 کتابخانه سیار جدید، می‌توانیم به این استان‌ها نیز خدمت‌رسانی کنیم. در مجموع، نهاد کتابخانه‌ها با افزایش 1.4 درصدی نقاط خدمت روبه‌رو است که با 10 کتابخانه سیاری که به نهاد اضافه شده است، 514 نقطه خدمت جدید به وجود آمده است.

چرا نهاد نباید به تفریق بودجه شهرداری‌ها دسترسی داشته باشد

*  تسنیم: هم‌اکنون مهم‌ترین اولویت در نهاد کتابخانه‌های عمومی از نظر شما چیست؟

بزرگ‌ترین مشکل و مسئله فعلی، بودجه نهاد است. قانون نیم‌درصد شهرداری‌ها یک معضل اساسی دارد و آن این است که ما به تفریق بودجه شهرداری‌ها دسترسی نداریم تا بدانیم دقیقاً نیم‌درصد چقدر است. موضوع دیگر این است که در ساختار نهاد، ما با ساختار انجمن‌های استانی و شهرستانی مواجه هستیم، اما در استان‌ها ادارات کل را نیز داریم و در 14 سال گذشته، چون ساختار نهاد مورد تأیید سازمان اداری و استخدامی نبوده است، ارتباط نهاد عملاً با این سازمان حذف شد.

انتهای پیام/