در ایران اصلاً «دانشگاه» نداریم!

به گزارش خبرگزاری تسنیم، رضا منصوری استاد پیشکسوت دانشگاه صنعتی شریف در نشست علمی با موضوع دانشگاه، علم و آموزش عالی و تفاوت آن­ها که به دعوت کمیسیون علمی-فرهنگی و آموزش عالی انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه‌ها برگزار شد، به تشریح دقیق مفاهیم پایه علمی، ریشه‌یابی سوءتفاهم‌های موجود در حکمرانی علم پرداخت و نسبت به پیامدهای جبران‌ناپذیر این کج‌فهمی‌ها هشدار داد، و همچنین انتقادات بنیادینی را نسبت به ساختار علمی و دانشگاهی کشور مطرح نمود.

منصوری در ابتدای سخنان خود در این نشست با اشاره به ابهام درک حاکمیت از ماهیت علم بیان داشت: اگر پیش از این به ظن می‌دانستم، اما به صراحت متوجه شدم که ماهیت علم در ایران، به‌ویژه در جلسات پرشمار توسعه علمی در دولت و حاکمیت، برای مسئولان کشورمان کاملاً مبهم است. آن‌ها تصور درستی از علم نداشتند و از آن پس، تأکید من بر شفاف‌سازی مفاهیم بسیار بیشتر شد؛ چرا که دیدم در دانشگاه‌ها، عرصه سیاست و سطح جامعه، دچار سوءتفاهم و درک اشتباه از مفاهیم هستیم و به تبع آن، برنامه‌ریزی‌هایمان از آب در نمی‌آید. وی افزود: وقتی ذهن و سیم‌کشی مغز ما به درک خاصی از آموزش عالی، دانشگاه و علم عادت کرده باشد، تغییر این پارادایم با تضادهای غریبی مواجه می‌شود، چرا که معمولاً شنونده سعی می‌کند گزاره‌های مرا در همان چارچوب ذهنی پیشین خود تفسیر کند؛ بنابراین انتظار زیادی از هم‌سویی فوری ندارم و صرفاً می‌خواهم استدلالی را مطرح کنم تا ذهن‌ها بر روی مفاهیم کلیدی متمرکز شود.

این استاد دانشگاه در ادامه با تأکید بر لزوم تفکیک دقیق مفاهیمی نظیر دانش، دانش علمی، علم، دانشگاه، پژوهش و آموزش عالی تصریح کرد: متأسفانه در ایران این مفاهیم مدام با هم خلط می‌شوند. گاهی از دانشگاه صحبت می‌کنیم اما منظورمان آموزش عالی است و گاهی از علم حرف می‌زنیم اما مقصودمان دانشگاه است. منصوری برای تبیین این موضوع به اسناد بالادستی جهانی استناد کرد و خاطر نشان کرد: اگر سندی که همین دو ماه پیش از دفتر علم و فناوری ریاست جمهوری آمریکا (OSTP) منتشر شده را ورق بزنید، در 5 فصل آن صرفاً صحبت از علم و تحقیق و توسعه (R&D) است و اثری از آموزش عالی نیست. در اسناد اروپایی مانند راهنمای فراسکاتی برای مدیریت بودجه‌های تحقیقاتی و همچنین اسناد یونسکو نیز علم و آموزش عالی کاملاً از هم منفک هستند و تنها در یک جا به صورت گذرا به آموزش اشاره می‌شود. این اسناد نشان می‌دهند که علم معنای بسیار خاص و مجزایی دارد، اما در ایران این مفاهیم به اشتباه در هم تنیده شده‌اند.

این استاد دانشگاه صنعتی شریف در بخش دیگری از سخنان خود، علم را بر خلاف تصور رایج در ایران، نه صرفاً معادل آگاهی یا تفکر، بلکه یک نهاد در دل سامانه پیچیده جامعه دانست و خاطرنشان کرد: جامعه علمی متشکل از گروهی به نام دانشگر  است که روال‌ها، اخلاق و آیین‌های خاص خود را دارند و اجازه مداخله در روش کار علمی‌شان را به کسی نمی‌دهند. آن‌ها مسائل و مشکلاتی را که از بیرون توسط جامعه یا دولت به درون این نهاد وارد می‌شود، با روش‌های خاص خود حل می‌کنند و بودجه آن نیز از سوی جامعه تأمین می‌گردد.

وی در تشریح خروجی این نهاد افزود: خروجی این فرایند پیچیده، پس از عبور از گفتمان علمی شامل سمینارها، کنفرانس‌ها و مقاله‌ها و پذیرش توسط اجتماع علمی، در نهایت به دانش علمی و کتاب‌های درسی تبدیل می‌شود. در واقع دانش، اختصار و محصول نهایی فرایند پیچیده‌ی علم است. منصوری در خصوص بازتعریف مفهوم دانشگاه و تطبیق آن با واقعیت‌های کشوراظهار داشت: دانشگاه در دنیای مدرن، یک نهاد علمی است که در دل نهاد علم شکل گرفته است. کارکرد اصلی دانشگاه حل مسئله است؛ اما حل هر مسئله‌ای نیست. دانشگاه برای حل مسائلی تأسیس شده که سایر بخش‌های جامعه اعم از دولت و بخش خصوصی یا توان حل آن‌ها را ندارند و یا حل آن‌ها برایشان بسیار گران تمام می‌شود. این تعریف شامل علوم انسانی نیز می‌شود.

استاد دانشگاه صنعتی شریف با ابراز تأسف شدید در این خصوص افزود: با کمال تأسف باید بگویم ما در ایران هیچ دانشگاهی به این معنای واقعی نداریم. ما صرفاً مدرسه‌های عالی یا مراکز آموزش عالی داریم که به جای حل مسئله، صرفاً به آموزش مشغولند. این پژوهشگر برجسته، ریشه مشکلات فعلی را در فقدان تعاریف پایه دانست و بیان داشت: عمق فاجعه اینجاست که ما در صد سال اخیر، از دوره مشروطه تا امروز، هیچ سند رسمی و تعریف شفافی برای دانشگاه، علم و پژوهش نداریم. تنها تعریف رسمی ما مربوط به اولین انقلاب فرهنگی است که پژوهشگر را به‌صورت دوری و مضحک این‌گونه تعریف کرده است: کسی که در یک مرکز پژوهشی کار می‌کند!

رضا منصوری پیامد این فقدان تعاریف را بروز نابهنجاری‌های متعدد در سپهر علم ایران برشمرد و تأکید کرد: انتحال و بد اخلاقی‌های علمی، کیفیت پایین آموزش و پژوهش، ضعف ارتباط با صنعت و جهان و بودجه‌های ناچیز و سیستم معیوب استخدام و حقوق اساتید، همگی محصول همین شرایط هستند. در نتیجه وقتی با این مشکلات مواجه می‌شویم، هر کس بسته به دیدگاه خود راه‌حلی جزیره‌ای ارائه می‌دهد، اما این‌ها مشکلات یک بنگاه مهندسی نیستند که با یک فرمول ساده حل شوند، بلکه این‌ها ناترازی‌های اجتماعی و ساختاری هستند، و تا زمانی که این بیش از 100 مشکل را منفرد و بدون یک دید وسیعِ جامعه‌شناختی بررسی کنیم، راه به جایی نخواهیم برد.

وی با اشاره به عدم تفکیک بودجه آموزش از بودجه پژوهش اظهار داشت: در مدیریت دولتی ایران، تمام دانشگاه‌های ما از رسالت اصلی خود خارج شده‌اند، و دست و پای رؤسای دانشگاه‌ها توسط وزارت علوم و بهداشت چنان بسته شده که هیچ اختیاری ندارند. همچنین دستور جلسات هیئت‌امنای دانشگاه‌ها به قدری مبتذل است که شرکت در آن‌ها توهین به شعور علمی است. در جلسه‌ای که باید به اعمال سیاست‌های راهبردی بپردازد، 30 دستور جلسه وجود دارد که نیمی از آن‌ها مربوط به مسائل پیش‌پا افتاده مثل خرید دو ماشین برای دانشگاه است! این ابتذال ناشی از عدم درک ما از مفهوم علم و دانشگاه است.

رضا منصوری در جمع‌بندی سخنان خود با اعلام یک خبر تأمل‌برانگیز اظهار داشت: هفته پیش در انجمن ترویج علم اعلام کردم که در آستانه 80 سالگی، این آخرین سخنرانی عمر من است و دیگر در جلسات تصمیم‌گیری شرکت نخواهم کرد؛ این وظیفه نسل جدید است. به عنوان پیام آخر خود، ما نیازمند یک بازنگری اساسی هستیم. باید برنامه‌ای 5 تا 10 ساله تدوین شود تا دانشگاه‌ها را از وضعیت فعلی (مدارس عالی) به تعریف واقعی خود بازگرداند.

انتهای پیام/