خبرگزاری تسنیم، سعید شیری: از نخستین روزهای حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه کشورمان در ماه رمضان، مردم با حضور خود در خیابانها، میدانها و اجتماعات عمومی، صحنهای کمسابقه از انسجام ملی را رقم زدند. این حضور برخاسته از یک احساس مسئولیت اجتماعی و دینی بود؛ مردمی که دفاع از سرزمین، حمایت از نیروهای مسلح و پاسداری از امنیت جامعه اسلامی را وظیفه خود دانستند و در برابر تهدید دشمنان، وحدت ملی را به نمایش گذاشتند.
در نگاه فقهی نیز جهاد دفاعی از اموری است که بر اساس دیدگاه بسیاری از فقها، ریشه در حکم عقل و ضرورت حفظ جان، دین، سرزمین و جامعه اسلامی دارد و متوقف بر صدور فرمان خاص حکومتی نیست. به همین دلیل، اقشار مختلف مردم با احساس تکلیف در این عرصه حضور پیدا کردند؛ زیرا دفاع از کیان جامعه اسلامی، تنها یک اقدام نظامی نیست، بلکه جلوهای از مسئولیت ایمانی و اجتماعی امت به شمار میآید.
از سوی دیگر در روزهای نزدیک به اربعین حسینی نیز میلیونها نفر از مردم ایران و دیگر کشورها راهی عراق شدند تا در زیارت امیرالمؤمنین علی علیهالسلام، امام حسین علیهالسلام و عتبات عالیات حضور پیدا کنند. این حرکت عظیم مردمی، همواره یکی از بزرگترین اجتماعات دینی جهان بوده است؛ اجتماعی که نه از جنس بیتفاوتی نسبت به مسائل جامعه، بلکه برخاسته از پیوند عمیق میان ایمان، هویت و مسئولیت تاریخی شیعیان است.
با توجه به جابهجاییِ طبیعی جمعیت در ایام اربعین، بخشی از مردم به سوی عراق حرکت میکنند و گروه دیگری پس از انجام زیارت به کشور بازمیگردند. بنابراین، حضور در زیارت به معنای خالی شدن میدانهای اجتماعی و دفاعی نیست، بلکه این دو عرصه در حکمت دینی، مکمل یکدیگر هستند. همان مردمی که در دفاع از کشور حضور پیدا میکنند، در تجدید عهد با امام حسین علیهالسلام نیز خود را مسئول میدانند.
با این حال، برخی سخنان در فضای عمومی گاهی زیارت اربعین را در حد یک عمل صرفاً مستحب و حاشیهای معرفی میکند؛ در حالی که در فرهنگ اهلبیت علیهمالسلام، زیارت امام حسین علیهالسلام جایگاهی فراتر از یک رفتار عبادی معمولی دارد. زیارت سیدالشهدا علیهالسلام در روایات، به عنوان عهدی میان شیعه و امام، نشانه وفاداری به مسیر امامت و استمرار ارتباط با نهضت عاشورا معرفی شده است؛ همان مسیری که رهبران انقلاب اسلامی با خونشان پای آن را امضاء کردند.
زیارت امام حسین فریضهای از سوی خدا
در منابع حدیثی شیعه، روایات متعددی درباره اهمیت و جایگاه ویژه زیارت امام حسین علیهالسلام نقل شده است. در کتاب «کامل الزیارات» ابن قولویه، از امام باقر علیهالسلام نقل شده است:
«مُرُوا شِیعَتَنَا بِزِیَارَةِ قَبْرِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ ع فَإِنَّ إِتْیَانَهُ مُفْتَرَضٌ عَلَى کُلِّ مُؤْمِنٍ یُقِرُّ لِلْحُسَیْنِ ع بِالْإِمَامَةِ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ».
ترجمه: «شیعیان ما را به زیارت قبر حسین بن علی علیهالسلام فرمان دهید؛ زیرا آمدن به سوی او بر هر مؤمنی که به امامت حسین علیهالسلام از جانب خداوند بزرگ اقرار دارد، فرض شمرده شده است.»
در روایت دیگری که شیخ مفید در کتاب «المزار» نقل کرده است، امام باقر علیهالسلام اهمیت این پیوند را چنین بیان میفرماید:
«لَوْ أَنَّ أَحَدَکُمْ حَجَّ دَهْرَهُ ثُمَّ لَمْ یَزُرِ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ ع لَکَانَ تَارِکاً حَقّاً مِنْ حُقُوقِ اللَّهِ وَ حُقُوقِ رَسُولِ اللَّهِ ص لِأَنَّ حَقَّ الْحُسَیْنِ ع فَرِیضَةٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَاجِبَةٌ عَلَى کُلِّ مُسْلِم» (المزار، شیخ مفید، باب وجوب زیارة الحسین علیهالسلام، ص 26)
ترجمه: «اگر کسی تمام عمر خود را به حج بگذراند و سپس به زیارت حسین بن علی علیهالسلام نرود، حقی از حقوق خداوند و حقوق رسول خدا صلیاللهعلیهوآله را ترک کرده است؛ زیرا حق حسین علیهالسلام فریضهای از جانب خداوند بزرگ و بر هر مسلمانی لازم است.»
اغنیاء سالی دوبار و فقرا یک بار کربلا بروند
در برخی روایات نیز برای زیارت امام حسین علیهالسلام برنامهای ویژه برای اقشار مختلف جامعه بیان شده است. امام صادق علیهالسلام میفرمایند:
«حَقٌّ عَلَى الْغَنِیِّ أَنْ یَأْتِیَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ ع فِی السَّنَةِ مَرَّتَیْنِ وَ حَقٌّ عَلَى الْفَقِیرِ أَنْ یَأْتِیَهُ فِی السَّنَةِ مَرَّة» (وسائل الشیعة، ج 14، ص 444)
ترجمه: «بر فرد توانگر سزاوار است که در هر سال دو بار به زیارت قبر حسین علیهالسلام بیاید و بر فرد فقیر سزاوار است که سالی یک بار به زیارت او برود.»
همچنین در روایتی دیگر، زیارت امام حسین علیهالسلام به عنوان نشانه وفاداری به عهد امامت معرفی شده است. امام رضا علیهالسلام میفرمایند:
«إِنَّ لِکُلِّ إِمَامٍ عَهْداً فِی عُنُقِ أَوْلِیَائِهِ وَ شِیعَتِهِ وَ إِنَّ مِنْ تَمَامِ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ زِیَارَةَ قُبُورِهِمْ» (وسائل الشیعة، ج 14، ص 322)
ترجمه: «برای هر امامی عهدی بر گردن دوستان و شیعیان او وجود دارد و از کاملترین نشانههای وفای به این عهد، زیارت قبور آنان است.»
بر اساس این نگاه، زیارت امام حسین علیهالسلام نه رقیب حضور اجتماعی و دفاع از جامعه اسلامی است و نه جایگزین مسئولیتهای اجتماعی، بلکه سرچشمهای برای تقویت روحیه مقاومت، ایثار و وفاداری به آرمانهای الهی به شمار میآید. عاشورا به شیعیان آموخته است که پیوند با امام، انسان را از میدان مسئولیت دور نمیکند، بلکه او را برای حضور آگاهانهتر در میدانهای حق آماده میکند.
از این رو، نباید میان حضور مردم در دفاع از کشور و حضور آنان در راهپیمایی عظیم اربعین تقابل ایجاد کرد. همان مکتبی که مردم را به دفاع از سرزمین و حمایت از مظلومان فرا میخواند، آنان را به زیارت امامی دعوت میکند که نماد مبارزه با ظلم و ایستادگی در برابر جبهه باطل است. اربعین، ادامه همان راهی است که در عاشورا آغاز شد؛ راهی که در آن عبادت، بصیرت و مسئولیت اجتماعی در کنار یکدیگر معنا پیدا میکنند.
وجوب زیارت برای مردان و زنان !
در کنار این روایات، نکته قابل توجه آن است که در برخی نقلها، وجوب زیارت امام حسین علیهالسلام اختصاص به مردان ندارد، بلکه زنان نیز در این خطاب قرار گرفتهاند. ابن قولویه در کتاب ارزشمند «کامل الزیارات» از امام صادق علیهالسلام نقل میکند که حضرت خطاب به امسعید احمسیه فرمودند:
«قَالَتْ قَالَ لِی یَا أُمَّ سَعِیدٍ تَزُورِینَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ قَالَتْ قُلْتُ نَعَمْ فَقَالَ لِی زُورِیهِ فَإِنَّ زِیَارَةَ قَبْرِ الْحُسَیْنِ وَاجِبَةٌ عَلَى الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ» (کامل الزیارات، ابن قولویه، ص 122)
ترجمه: «فرمود: ای امسعید، آیا قبر حسین علیهالسلام را زیارت میکنی؟ گفت: آری. حضرت فرمود: او را زیارت کن؛ زیرا زیارت قبر حسین علیهالسلام بر مردان و زنان واجب است.»
حجتالاسلام سیدمحسن حسینیفقیه، استاد خارج فقه و اصول حوزه علمیه مشهد، طی نشست علمی «تمرین حل یک مساله فقهی؛ زیارت امام حسین علیهالسلام، استحباب یا وجوب؟» که سال 1401 در مرکز تحقیقات اسلامی مشهد (تحت اشراف آیتالله مصطفی اشرفی شاهرودی) برگزار شد، در توضیح این روایت بر اعتبار سند آن تأکید کرده و بیان کرده است که این حدیث در «کامل الزیارات» و منابع دیگر نقل شده و سلسله راویان آن از شخصیتهای شناختهشده حدیثی شیعه هستند. وی با اشاره به سند این روایت مانند محمد بن جعفر الرزاز، محمد بن الحسین بن ابیالخطاب، ابوداوود مسترق و امسعید احمسیه، توضیح داده است که این افراد در منابع رجالی شیعه مورد اعتماد قرار گرفتهاند. به گفته وی، برخی از این راویان از مشایخ برجسته حدیثی بودهاند و بزرگان علم رجال درباره وثاقت آنان تصریح کردهاند.
فضیلت زیارت امام حسین نسبت به حج
در کنار روایات مربوط به اصل وجوب و جایگاه زیارت امام حسین علیهالسلام، دستهای از احادیث نیز به فضیلت کمنظیر این زیارت در مقایسه با حج و عمره اشاره کردهاند. محمد بن مسلم از امام صادق علیهالسلام نقل میکند: «وَ مَنْ زَارَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ ع عَارِفاً بِحَقِّهِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ ثَوَابَ أَلْفِ حَجَّةٍ مَقْبُولَةٍ وَ غَفَرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ» (وسائل الشیعة، ج 14، ص 451)؛ یعنی «هر کس قبر حسین علیهالسلام را با شناخت حق او زیارت کند، خداوند پاداش هزار حج پذیرفته را برای او مینویسد و گناهان گذشته و آینده او را میآمرزد.» همچنین زید شحام از امام صادق علیهالسلام روایت میکند: «زِیَارَةُ قَبْرِ الْحُسَیْنِ ع تَعْدِلُ عِشْرِینَ حَجَّةً وَ أَفْضَلُ مِنْ عِشْرِینَ عُمْرَةً وَ حَجَّةً» (کامل الزیارات، ص 151)؛ یعنی «زیارت قبر حسین علیهالسلام برابر با بیست حج است و از بیست عمره و حج برتر است.» این تعابیر بیانگر آن است که در معارف اهلبیت علیهمالسلام، زیارت سیدالشهدا علیهالسلام از جایگاهی استثنایی برخوردار است؛ جایگاهی که نه به معنای کاستن از اهمیت حج واجب، بلکه نشاندهنده عظمت مقام امام حسین علیهالسلام و نقش زیارت او در پیوند انسان با ولایت، هدایت الهی و زنده نگه داشتن پیام عاشورا است. به همین دلیل، برای زیارتی که همراه با معرفت به حق امام انجام شود، پاداشهایی همسنگ عبادتهای بزرگی مانند حج و عمره بیان شده است.
دلالت فقهی روایت؛ امر امام ظهور در وجوب دارد
این استاد حوزه در ادامه با اشاره به قواعد اصولی بیان کرده است که وقتی امام علیهالسلام فرمانی صادر میکند، اصل بر آن است که این امر ظهور در وجوب دارد، مگر آنکه دلیلی برخلاف آن وجود داشته باشد. در این روایت نیز امام صادق علیهالسلام ابتدا خطاب به امسعید میفرمایند: «زوریه»؛ یعنی او را زیارت کن، سپس علت این فرمان را چنین بیان میکنند: «فَإِنَّ زِیَارَةَ قَبْرِ الْحُسَیْنِ وَاجِبَةٌ عَلَى الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ». بنابراین، افزون بر دستور مستقیم به یک فرد، تعبیر «بر مردان و زنان» حکمی عمومی را مورد اشاره قرار میدهد.
حسینیفقیه در توضیح اعتبار سند این روایت، به دیدگاه آیتالله سیدابوالقاسم خویی نیز استناد کرده است. وی بیان کرده که درباره ابوداوود مسترق، آیتالله خویی تصریح کردهاند: «لاینبغی الشک فی وثاقته»؛ یعنی در وثاقت او جای تردیدی وجود ندارد. همچنین درباره امسعید احمسیه نیز با توجه به نقل بزرگان حدیث از او، از جمله نقل افرادی مانند ابن ابیعمیر، عبدالله بن سنان و یونس بن یعقوب، و با توجه به مبنای رجالی مشهور درباره نقل اصحاب بزرگ از راویان مورد اعتماد، اعتبار وی را قابل اثبات دانسته است.
وی همچنین اضافه میکند آیتالله سید عبدالأعلی سبزواری، صاحب مهذب الاحکام میگوید: بعضی از روایات حتماً دال بر وجوب زیارت امام حسین علیهالسلام دارد، اما چه کنیم مشهور اعراض کردند و فتوا ندادند، ولی اگر ما باشیم و برداشت خودمان باشد، وجوب است. مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار جلد 98 باب اول میگوید: «إن زیارته صلوات الله علیه واجبه مفترضه مأمور بها» بعد ایشان در ملاذ الاخیار میگوید: ممکن است بگوییم وجوب عینی، ولی چه کنیم، لم یقل له احد.
در کنار اینها، رهبر معظم انقلاب آیت الله سید مجتبی خامنهای همچنان که تشویق به حضور در میدان کردند، در پیام اخیر خود در قدردانی از ملت عراق و در اهمیت زیارت اربعین فرمودند:
«به زودی بار دیگر آغوشِ گشودهی ملّت کریم عراق و عشایر و طوائف خونگرم و با محبّت آن به روی زائران مشتاق زیارت اربعین و از جمله انبوهی که به نیابت از آقای شهید ایران زیارت میکنند، با خاطرهی این تشییع شکوهمند و بزرگمردی که شاید سالها آرزوی تشرّف به اعتاب مقدّسه را در دل میپروراند، درآمیخته و شعار پر از حقیقت حُبُّ الحسین یَجمَعُنا را به رخ همگان خواهد کشید و انشاءالله دعای سرورمان عجلاللهتعالیفرجهالشّریف برای امنیّت و برکت و پیشرفت ملّت عراق را در پی خواهد داشت؛ بِمَنِّهِ و کَرَمِه.»
از این فراز از پیام رهبر معظم انقلاب نیز میتوان دریافت که زیارت اربعین در نگاه رهبران دینی و جریان تشیع، صرفاً یک سفر عبادی فردی نیست، بلکه جلوهای از پیوند عمیق میان ملتها، محبت اهلبیت علیهمالسلام و انسجام امت اسلامی به شمار میآید. ایشان در کنار تجلیل از ملت عراق و میهماننوازی آنان، اربعین را بستری برای نمایش وحدت دلهای مؤمنان حول محور امام حسین علیهالسلام معرفی کردهاند؛ اجتماعی که در آن یاد شهیدان، آرمانهای حسینی، ارتباط ملتها و دعا برای امنیت و پیشرفت جوامع اسلامی در کنار یکدیگر قرار میگیرد. از این منظر، حضور در راهپیمایی اربعین نه تنها با مسئولیتهای اجتماعی و دفاع از جامعه اسلامی منافاتی ندارد، بلکه ریشه در همان فرهنگ حسینی دارد که انسان را به وفاداری، ایثار، مقاومت و حمایت از حق فرا میخواند.
انتهای پیام/
