خبرگزاری تسنیم ـ مجتبی برزگر: فیلم «طوفان شن» (ساخته 1375) بهکارگردانی جواد شمقدری، یکی از آثار شاخص سینمای ایران در بازخوانی وقایع حساس سالهای ابتدایی پس از انقلاب است؛ اثری که سراغ روایت شکست عملیات نظامی آمریکا موسوم به «پنجه عقاب» در پنجم اردیبهشت 1359 در صحرای طبس میرود. این فیلم با نگاهی دراماتیک و در عین حال متکی بر واقعیتهای تاریخی، تلاش آمریکا برای آزادسازی گروگانهای خود پس از تسخیر سفارت این کشور در تهران را به تصویر میکشد؛ عملیاتی که با وجود برنامهریزی دقیق و تجهیزات پیشرفته، در نهایت با رخدادی غیرمنتظره «طوفان شن» به شکستی تاریخی انجامید.
«طوفان شن» بهنویسندگی مشترک جواد شمقدری و سعید سهیلی، در سال 1375 تولید شد و کوشید با بازسازی جزئیات این عملیات، تصویری ملموس از یکی از مهمترین رویاروییهای سیاسی و نظامی آن دوران ارائه دهد. اهمیت این واقعه تا آنجاست که هر سال با فرارسیدن پنجم اردیبهشت، بار دیگر در حافظه جمعی ایرانیان زنده میشود و این فیلم نیز بهعنوان یکی از روایتهای تصویری آن، در همین ایام مورد توجه و بازپخش قرار میگیرد. این اثر علاوه بر اکران سینمایی، در قالب مجموعهای تلویزیونی در 10 قسمت نیز عرضه شده است و بهنوعی در مرز میان سینما و مستند نمایشی قرار میگیرد.
میان بازیگران این فیلم، نام بهمن دان نیز به چشم میخورد؛ بازیگری باسابقه که این روزها بیش از گذشته میان مردم و در فضای اجتماعی دیده میشود. بسیاری او را با نقشآفرینیهایش در آثاری چون «زیر تیغ» یا فصلهای پایانی «گاندو» به یاد میآورند، اما کارنامه او به سالها حضور گزیدهکارانه در سینما و تلویزیون بازمیگردد. دان از آن دسته بازیگرانی است که کمتر در هر پروژهای ظاهر میشود و همواره تلاش کرده است انتخابهایش بر اساس دغدغه و نگاه شخصی باشد.
همین ویژگیها، گفتوگو با او را بهبهانه سالروز واقعه طبس و بازخوانی فیلم «طوفان شن» به فرصتی متفاوت تبدیل کرده است؛ گفتوگویی که صرفاً به مرور یک اثر سینمایی محدود نمیشود، بلکه به نگاه او نسبت به تاریخ، جامعه و اهمیت روایتسازی در زمانه امروز نیز میپردازد.
52 شب کنار مردم؛ از یک عهد قدیمی تا حضور امروز
این روزها حضور شما در میدانها و خیابانها بسیار پررنگ شده است. چه شد که چنین حضوری را بهصورت مستمر ادامه میدهید؟
بهمن دان: تا دیشب، 52 شب است که در میدانها و خیابانهای مختلف، چه در تهران و چه در شهرستانها، کنار مردم هستم. برای من تفاوتی نمیکند کجا باشم؛ مهم این است که در کنار این مردم بایستم.
من یکبار، سال 1357، پشت امام ایستادم و همانجا با خودم عهد بستم، ما با همدیگر دست رفاقت و مردانگی دادیم و گفتیم تا آخر مسیر با هم هستیم. این «آخر» هنوز نرسیده و به همین دلیل، این حضور ادامه دارد. بهنوعی میتوان گفت این مسیر پایانی ندارد و تا زمانی که احساس کنم باید باشم، کنار مردم خواهم ماند.
سکوت برخی هنرمندان و انگیزه حضور در میدان
بسیاری از هنرمندان در این شرایط واکنشی نداشتند، چهچیزی شما را به حضور میان مردم واداشت؟
بهمن دان: من ترجیح میدهم درباره دیگران قضاوت نکنم؛ هر کسی انتخاب خودش را دارد. اما درباره خودم، احساس کردم باید اینجا باشم.
این حضور برای من یک حرکت نمایشی نیست. من در بخشهایی مثل هلالاحمر، آتشنشانی و موقعیتهای مختلف کنار مردم حضور داشتم. حتی جلساتی هم در این زمینه برگزار شده، از جمله در تهران. هدفم این بود که نشان بدهم هنرمند هم میتواند درک درستی از شرایط مردم داشته باشد.
اینطور نیست که فقط بیایم و عکسی بگیرم و برگردم. ما تا نماز صبح در میدان میمانیم. این حضور واقعی است، نه نمادین.
ماندن تا «اعلام پایان»
این حضور تا چهزمانی ادامه خواهد داشت؟
بهمن دان: تا زمانی که اعلام شود شرایط عادی شده است. ما منتظر روزی هستیم که گفته شود همهچیز به پایان رسیده و مردم میتوانند به خانههایشان برگردند.
تا آن زمان، خودمان را موظف میدانیم که در میدانها و خیابانها بمانیم. این یک مأموریت شخصی است که برای خودم تعریف کردهام.
روایت یک شب در میدان
فضای این حضورهای شبانه چگونه است؟
بهمن دان: فضا بسیار خاص است. مردم از مناطق مختلف میآیند؛ از جنوب شهر، از محلههای قدیمی، از جاهای مختلف. مثلاً میدان شهدا را ببینید، جمعیتی که آنجا حضور دارند واقعاً قابل توجه است.
دیشب هم در میان همین مردم بودم. از هر قشر و هر منطقهای میآیند، کنار هم میایستند و این همراهی، تصویر متفاوتی از جامعه نشان میدهد. این چیزی است که باید از نزدیک دید تا درک کرد.
سالروز طبس و یک مطالبه جدی؛ «طوفان شن2» ساخته میشود؟
امروز سالروز واقعه طبس است و فیلم «طوفان شن» هم دوباره مورد توجه قرار گرفته. با توجه به اتفاقات اخیر، برخی معتقدند باید ادامهای برای این روایت ساخته شود؛ چیزی شبیه «طوفان شن 2». شما این مطالبه را چطور میبینید؟
بهمن دان: بله، این مطالبه را کاملاً میفهمم. طبیعی است وقتی یک واقعه تاریخی مثل طبس وجود دارد و در کنار آن، اتفاقات جدیدی هم رخ میدهد که شباهتهایی با آن دارند، این انتظار بهوجود بیاید که ادامهای برای آن ساخته شود.
ما در «طوفان شن» یک مقطع تاریخی را روایت کردیم، اما واقعیت این است که این جنس اتفاقات، فقط محدود به همان سال نیست. به همین دلیل، ساخت یک اثر جدید—چه در قالب فیلم و چه سریال—میتواند این پیوستگی را نشان دهد.
بازخوانی یک عملیات پیچیده؛ از طراحی تا شکست
شما در همان فیلم هم به جزئیات عملیات اشاره داشتید. کمی درباره ابعاد آن عملیات توضیح میدهید؟
بهمن دان: ببینید، نکته مهم این است که آن عملیات، یک کار کاملاً حسابشده و دقیق بود. آمریکاییها برای اجرای آن، همهچیز را از قبل آماده کرده بودند.
حتی در فلوریدا، ماکتی از سفارت ساخته بودند و بارها تمرین کرده بودند؛ از اینکه از کجا وارد شوند، ارتفاع پلهها چقدر است، عرض مسیرها چگونه است و دقیقاً به کدام در میرسند. اینها همه با جزئیات بررسی شده بود.
برنامه این بود که گروگانها را از سفارت خارج کنند و به یک نقطه مشخص ـ از جمله زمین چمن ورزشگاه امجدیه ـ منتقل کنند، حتی هماهنگیهایی شده بود که نورافکنها در زمان مشخص روشن شود، بعد هم قرار بود از طریق یک فرودگاه نزدیک قم، عملیات خروج انجام شود.
روی کاغذ، همهچیز دقیق و بینقص بهنظر میرسید.
وقتی همهچیز تغییر کرد
اما در عمل، این عملیات شکست خورد. چه عاملی باعث این تغییر شد؟
بهمن دان: وقتی وارد خاک ایران شدند، شرایط کاملاً تغییر کرد. بخشی از هلیکوپترها دچار نقص فنی شدند، بعضی زمینگیر شدند و حتی برخی آتش گرفتند.
در صحرای طبس، اتفاقی افتاد که در محاسباتشان نبود. همانطور که در آن زمان گفته شد، طوفان شن شکل گرفت و شرایط را بهکلی به هم زد.
در نهایت، بخشی از نیروهایشان کشته شدند، تجهیزاتشان جا ماند—که بعدها مورد استفاده قرار گرفت—و بقیه هم مجبور به عقبنشینی شدند. این یعنی یک عملیات با آن همه برنامهریزی، در میدان عمل شکست خورد.
نمایی از حضور بهمن دان در فیلم «طوفان شن»
تکرار تاریخ؛ از طبس تا امروز
شما اشاره کردید که این اتفاقات محدود به گذشته نیست، منظورتان چیست؟
بهمن دان: منظورم این است که در مقاطع مختلف، تلاشهایی انجام شده که در نهایت به نتیجه نرسیده. این نشان میدهد که صرفِ داشتن تجهیزات و برنامهریزی، تضمین موفقیت نیست.
اینها برای هر مأموریتی، تمرینهای گسترده انجام میدهند و از نظر لجستیکی آماده میشوند، اما در عمل، عوامل دیگری هم دخیل است که نمیتوان آنها را نادیده گرفت.
نگاه شما به این اتفاقات چیست؟
با توجه به این تجربهها، شما چه برداشتی از این نوع رویاروییها دارید؟
بهمن دان: برداشت من این است که باید این اتفاقات را دقیق و درست روایت کرد. چه در سینما، چه در رسانه.
اینها فقط یک رویداد نظامی نیستند؛ بخشی از تاریخ هستند. اگر این روایتها درست منتقل نشوند، ممکن است بعدها به شکل دیگری بازگو شوند.
ضرورت روایت در قالب سینما
پس باز هم به همان بحث فیلمسازی برمیگردیم؟
بهمن دان: دقیقاً. به همین دلیل است که میگویم ساخت آثاری مثل «طوفان شن 2» اهمیت دارد.
ما باید بتوانیم این وقایع را با زبان امروز و با کیفیت بالا روایت کنیم. نه صرفاً برای مخاطب داخلی، بلکه برای اینکه در سطح جهانی هم دیده شود.
اگر این کار را نکنیم، دیگران روایت خودشان را خواهند ساخت؛ روایتی که ممکن است با واقعیت فاصله داشته باشد.
بازی در نقش آمریکاییها؛ تجربهای متفاوت در «طوفان شن»
شما در فیلم «طوفان شن» نقش نیروهای آمریکایی را بازی میکردید. کمی درباره این تجربه توضیح میدهید؟
بهمن دان: بله، در آن فیلم نقش افسر پنتاگون را بازی میکردم و در مجموع چند نقش مختلف را بر عهده داشتم که اغلب در دسته نقشهای منفی قرار میگرفتند.
طبیعتاً بازی در چنین نقشهایی حساسیتهای خاص خودش را دارد. شاید برای مخاطب هم در نگاه اول عجیب باشد که یک بازیگر در قالب نیروهای آمریکایی ظاهر شود، اما برای من مهم این بود که روایت درست شکل بگیرد. در واقع، ما در حال بازسازی یک واقعه تاریخی بودیم و این اقتضای کار بود.
ضمن اینکه آن زمان، خیلیها هنوز من را بهطور جدی نمیشناختند و این نقشها هم شاید باعث شد کمتر بهعنوان چهرهای آشنا دیده شوم، اما تجربه ارزشمندی بود.
«طوفان شن2»؛ امکان یا ضرورت؟
با توجه به صحبتهایی که مطرح کردید و همچنین اتفاقات اخیر، آیا فکر میکنید میتوان ادامهای برای این فیلم ساخت؟
بهمن دان: بله، این امکان کاملاً وجود دارد. ما «طوفان شن» را حدود اوایل دهه 70 ساختیم و طبیعتاً امکانات آن زمان با امروز قابل مقایسه نیست.
امروز هم از نظر تکنولوژی سینمایی و هم از نظر نیروهای متخصص، شرایط بسیار متفاوت شده است. اگر بخواهیم چنین اثری را امروز تولید کنیم، قطعاً شکل و کیفیت آن کاملاً متفاوت خواهد بود.
از طرف دیگر، اتفاقات جدیدی هم رخ داده که میتواند بهعنوان سوژه وارد این روایت شود. بنابراین، ساخت «طوفان شن 2» نهتنها ممکن است، بلکه میتواند بسیار جذاب و تأثیرگذار هم باشد.
سینما؛ ابزاری همسنگ قدرت نظامی
شما به تأثیرگذاری فیلم اشاره کردید. واقعاً سینما تا چه اندازه میتواند اثرگذار باشد؟
بهمن دان: من همیشه این را گفتهام و باز هم تأکید میکنم: امروز یک فیلم خوب میتواند به اندازه چندین لشکر اثر داشته باشد.
ما اگر بتوانیم فیلمهای قدرتمند و باکیفیت تولید کنیم، میتوانیم پیام و روایت خودمان را به دنیا منتقل کنیم. این موضوع فقط مربوط به یک فیلم خاص نیست؛ درباره کلیت سینماست.
مثلاً در موضوع جنگ تحمیلی یا اتفاقات منطقه، اگر روایت درستی ارائه شود، مخاطب جهانی میتواند واقعیتها را بهتر درک کند.
ضرورت روایتسازی برای مخاطب جهانی
این روایتسازی چه اهمیتی در سطح بینالمللی دارد؟
بهمن دان: اهمیتش بسیار بالاست. امروز دنیا از طریق تصویر و رسانه قضاوت میکند. اگر ما روایت خودمان را نسازیم، دیگران روایت خواهند کرد.
ما باید بتوانیم با زبان سینما، آنچه رخ داده را بهدرستی نشان دهیم. این کار نیازمند دقت، کیفیت و نگاه حرفهای است.
به همین دلیل است که میگویم ساخت آثاری مثل «طوفان شن 2» فقط یک پروژه سینمایی نیست؛ بخشی از یک ضرورت بزرگتر در حوزه روایت و رسانه است.
هالیوود و «بازنویسی شکست»؛ وقتی روایت تغییر میکند
شما به تأثیرگذاری سینما اشاره کردید. اگر بخواهید نمونهای از این قدرت روایتسازی را مثال بزنید، به چه موردی اشاره میکنید؟
بهمن دان: ببینید، نمونههایش در سینمای جهان زیاد است. یکی از مثالهای روشن، فیلم «سقوط شاهین سیاه» است که توسط ریدلی اسکات ساخته شد. در آن فیلم، ماجرایی که در واقع یک شکست برای آمریکاییها در سومالی بود، بهگونهای روایت میشود که بیشتر شبیه یک موفقیت به نظر میرسد.
این دقیقاً همان قدرت روایت است؛ اینکه بتوانید یک اتفاق را طوری بازسازی کنید که برداشت مخاطب از آن تغییر کند. حتی در گفتوگویی که با یکی از دوستان داشتم، این نکته مطرح شد که اگر ما در روایت برخی اتفاقات تعلل کنیم، دیگران خیلی سریع دست به کار میشوند و همان شکست را در قالب یک پیروزی به دنیا عرضه میکنند.
خطر تعلل؛ وقتی دیگران روایت را مینویسند
منظورتان این است که اگر ما روایت نکنیم، دیگران روایت خودشان را جایگزین میکنند؟
بهمن دان: دقیقاً همینطور است. هالیوود سالهاست این کار را انجام میدهد. حتی در برخی فیلمهای مرتبط با جنگ جهانی یا درگیریهای دیگر، مواردی بوده که یک ناکامی یا عقبنشینی، در قالب یک پیروزی بازنمایی شده است.
اینها نشان میدهد که در دنیای امروز، صرفِ واقعیت کافی نیست؛ مهم این است که چگونه روایت میشود. اگر ما دست روی دست بگذاریم، طبیعی است که روایتهای دیگر جایگزین روایت واقعی خواهند شد.
روایت درست یا روایت جذاب؟
با این اوصاف، آیا باید ما هم همان مسیر را برویم و روایت را تغییر دهیم؟
بهمن دان: نه، تفاوت در همینجاست. ما قرار نیست روایت نادرست ارائه بدهیم. اتفاقاً تأکید من این است که روایت باید درست باشد.
دنیا امروز میداند که در برخی موارد، آمریکاییها در ایران با شکست مواجه شدند. این یک واقعیت تاریخی است. اما اگر ما آن را روایت نکنیم، ممکن است در آینده به شکل دیگری بازگو شود.
پس مسئله این نیست که واقعیت را تغییر بدهیم، بلکه باید آن را دقیق، جذاب و حرفهای روایت کنیم.
مهمترین نکته این است که تعلل نکنیم. ما باید سریعتر وارد عمل شویم، اما این سرعت نباید به قیمت کاهش کیفیت باشد.
یک اثر خوب، اثری است که هم از نظر فنی در سطح بالایی باشد و هم از نظر روایت، مخاطب را درگیر کند. اگر بتوانیم این دو را با هم داشته باشیم، آنوقت میتوانیم در سطح جهانی هم حرفی برای گفتن داشته باشیم.
«طوفان شن2»؛ یک ضرورت روایی
در پایان، اگر بخواهیم به همان بحث «طوفان شن2» برگردیم، چهانتظاری دارید؟
امیدوارم این بار تعلل نکنیم، اتفاقات و سوژهها وجود دارد، تکنولوژی هم فراهم است، حالا نوبت تصمیمگیری و اقدام است.
اگر چنین اثری ساخته شود آن هم با کیفیت بالا قطعاً میتواند تأثیرگذار باشد، و اگر این افتخار نصیب من هم شود که در آن حضور داشته باشم، خوشحال میشوم.
انتهای پیام/
