وی افزود: در موارد متعددی کارشناسان سلامت روان با مراجعه به مناطق آسیب دیده، غربالگری بازماندگان را انجام دادند؛ از جمله افرادی که در جریان بحران آسیب دیده و در بیمارستان بستری شده و سپس ترخیص شده بودند، خانواده افرادی که آسیب دیده و فوت کرده بودند و همچنین افرادی که با علائم مختلف به مراکز جامع خدمات سلامت در سراسر کشور مراجعه می کردند. مداخلات روانی اجتماعی در بحرانها و بلایا به عنوان یکی از اصلیترین فعالیتهای کارشناسان سلامت روان دنبال شد.
ارائه مداخلات کوتاه مدت برای اختلالات استرس حاد و پس از سانحه
شالبافان با اشاره به نوع خدمات ارائه شده گفت: این مداخلات شامل آموزش ها و روان درمانیهای کوتاه مدت در خصوص علائم اختلال استرس پس از سانحه یا اختلال استرس حاد است و در صورتی که افراد از نظر این علائم مثبت تلقی شوند، برای آنها مداخلات گروهی و در برخی موارد انفرادی ارائه می شود.
وی افزود: در این مداخلات، نحوه مدیریت استرس و نحوه مواجهه با علائم به افراد آموزش داده میشود که به آن «PFA» یا کمک های اولیه روانشناختی گفته می شود. این روش یکی از روش های معروف و اثربخش است که از سال ها پیش در کشور ما به تدریج رشد پیدا کرده و تجربه ایران در این زمینه در سطح کشور و همچنین منطقه پررنگ و مهم است.
شالبافان گفت: در کنار این اقدامات، مداخلات مرتبط با سوگ و مدیریت سوگ در شرایط بحران برای کودکان و نوجوانان و همچنین بزرگسالان نیز از جمله موارد مهمی است که توسط کارشناسان سلامت روان ارائه میشود. همه این اقدامات نیازمند اطلاع رسانی عمومی، آموزش و ارتقای سواد سلامت روان در سطح جامعه است تا در شرایط بحران بتوان شاهد همکاری مردم در این زمینه بود.
مشاوره رایگان ۷۰۰ روانشناس در سامانه ۱۹۰
شالبافان با اشاره به اینکه ممکن است برخی افراد به دلایل مختلف تمایلی به استفاده از خدمات بخش دولتی یا مراجعه به مراکز جامع سلامت نداشته باشند، گفت: در شرایط بحرانی ممکن است افراد مختلف آسیب ببینند یا حتی پس از پایان بحران دچار مشکلاتی شوند. به همین دلیل با ارتقای سواد سلامت روان به افراد توصیه موکد می شود که به هر مرکز یا امکانی که خدمات عمومی ارائه می کند و می توانند به آن مراجعه کنند، دسترسی پیدا کنند.
وی افزود: در همین راستا و در میانه جنگ و بحران جنگی، با همکاری بخش های مختلف از جمله دفتر بازرسی، ارزیابی عملکرد و پاسخگویی به شکایات، مرکز روابط عمومی و اطلاع رسانی، دفتر سلامت روان اجتماعی اعتیاد و مرکز مدیریت شبکه، لاین ۹ سامانه ۱۹۰ فعال شد.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت ادامه داد: حدود ۷۰۰ روانشناس در سطح کشور از میانه جنگ تا همین الان، از ساعت ۸ صبح تا ۱۲ شب پاسخگوی تماس های مردم هستند و مشاوره رایگان ارائه می کنند که افراد می توانند به صورت بینام و از هر نقطه کشور با این سامانه تماس بگیرند و مداخلات دریافت کنند.
به گفته شالبافان، مداخلات ارائه شده در این سامانه عمدتا کوتاه مدت است و تماس در حد کوتاه مدت برای مدیریت شرایط پر استرس فرد یا پاسخ به سوالات او درباره نگرانی های مربوط به سلامت روان خودش یا دیگر اعضای خانواده انجام می شود. اگر فرد نیازمند خدمات تخصصی و طولانی مدت تر باشد، می تواند برای دریافت خدمات سلامت روان به مرکز جامع سلامت نزدیک محل زندگی خود مراجعه کند و همه این خدمات نیز رایگان است.
ارائه خدمات دارویی در مراکز جامع سلامت و سراج
شالبافان درباره خدمات دارویی نیز گفت: تعداد قابل توجهی از افرادی که در شرایط بحرانی دچار مشکل می شوند ممکن است نیازمند دریافت دارو باشند. اگر نیاز فرد در حد داروهای عمومی برای مدیریت استرس اولیه یا کنترل خواب باشد، ممکن است پزشکان خانواده در مراکز جامع سلامت بتوانند مداخلات لازم را انجام دهند.
وی ادامه داد: اگر فرد به خدمات دارویی تخصصی نیاز داشته باشد، روانپزشکان در مراکز سلامت روانی اجتماعی یا سراج آمادگی دارند که در صورت ارجاع فرد از مراکز جامع سلامت، این خدمات را نیز به صورت رایگان ارائه کنند.
فعالیت ۱۴۸ مرکز سراج در سراسر کشور
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت گفت: در حال حاضر ۱۴۸ مرکز سراج در سراسر کشور فعال هستند و این اتفاق با کمک تمامی دانشگاه های علوم پزشکی، حمایت بخش های مختلف وزارت بهداشت، حمایت های وزیر بهداشت و برنامه ریزی معاونت بهداشت، مرکز مدیریت شبکه و دفتر سلامت روان اجتماعی محقق شده است.
وی افزود: مراکز سراج در پایان سال گذشته و در ابتدای بحران جنگ رمضان ۱۰۴ مرکز بودند و به محض پایان مرحله اول جنگ و بحران اولیه، از ابتدای اردیبهشت ماه روند گسترش آنها آغاز شد.
شالبافان ادامه داد: همان ۱۰۴ مرکز در طول بحران جنگی به طور کامل ارائه خدمت داشتند، اما از ابتدای اردیبهشت ماه، روند توسعه مراکز آغاز شد و صد و پنجمین مرکز در میناب راه اندازی شد. تا امروز که کمتر از شش ماه از توقف اولیه بحران جنگی گذشته، حدود ۱۴۸ مرکز در سراسر کشور در خدمت مردم هستند و تقریبا هر هفته شاهد افتتاح مراکز جدید هستیم.
وی تاکید کرد: ممکن است در مراکز مختلف و توسط ارگان های مختلف، خدمات روانپزشکی، روانشناسی و مددکاری به صورت پراکنده ارائه شود، اما انسجام خدمت به این معنا که مرکزی داشته باشیم که هم روانپزشک، هم روانشناس و هم مددکار خدمات را به صورت رایگان به مردم ارائه کنند، تقریبا در هیچ جای کشور جز مراکز سراج در دسترس نیست.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت توصیه کرد: مردم از طریق سیستم ارجاع و مراجعه به مراکز جامع سلامت، هم از خدمات روانشناختی در خود مراکز جامع سلامت و هم از خدمات تخصصی در مراکز سراج استفاده کنند.
وی همچنین از همکاری وزارت کشور، سازمان امور اجتماعی، فرمانداریها، وزارت آموزش و پرورش، سازمان بهزیستی، کمیته امداد امام خمینی و سایر نهادها در اجرای این برنامه قدردانی کرد و گفت: در هر شهرستانی که شاهد موفقیت برنامه سراج بودیم، اتفاقات خوبی در زمینه ارتقای سلامت و پیشگیری از مشکلاتی از جمله اقدام به خودکشی و مرگ ناشی از خودکشی رخ داده است.
به گفته وی، این موضوع نشان میدهد همکاری بین بخشی و ارائه خدمات در دسترس برای مردم می تواند در این زمینه کمک کننده و راهگشا باشد.
تاکید بر مراجعه مردم به مراکز سلامت روان
شالبافان با تاکید دوباره بر ضرورت استفاده مردم از خدمات سلامت روان گفت: افرادی که در سال گذشته که سال تلخی برای کشور بود، به هر دلیلی دچار مشکل و بحران، سوگ یا مواجهه با صحنه های آسیب زا شده اند و نیاز به مداخلات دارند، می توانند با اطمینان از اینکه وزارت بهداشت و دانشگاه های علوم پزشکی مانند همیشه به اصول حرفه ای مداخلات پزشکی و اخلاق حرفه ای پایبند هستند، برای دریافت خدمات به مراکز جامع خدمات سلامت یا مراکز سراج مراجعه کنند.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت افزود: افرادی که به هر دلیلی تمایل به مراجعه حضوری ندارند نیز میتوانند با یک تماس ساده و رایگان با خط ۱۹۰، لاین ۹، با روانشناسان وزارت بهداشت تماس بگیرند، نگرانیهای خود را مطرح کنند، آموزش ببینند و از کمکهای لازم بهرهمند شوند.
غربالگری ۳.۲ میلیون نفر از ابتدای بحران جنگ
شالبافان گفت: از ابتدای بحران جنگ تحمیلی سوم تا امروز، حدود سه میلیون و ۲۰۰ هزار نفر از مردم ایران توسط همکاران ما از نظر اختلالات سلامت روان مرتبط با سانحه غربالگری شده اند و تعداد قابل توجهی نیز برای دریافت خدمات تخصصی ارجاع شده اند. این افراد خدمات روانشناسی، روان درمانی، درمان های دارویی و مددکاری دریافت کرده اند.
وی تاکید کرد: هر کجا که مردم نیاز داشته باشند باید بدانند وزارت بهداشت به واسطه وظیفه ذاتی و سابقه دههها حمایت از مردم برای حفظ جان، روان و سلامت آنها، وظیفه خود میداند که پناه مردم باشد.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت گفت: برای ما همه مردم ایران محترم و ارزشمند هستند و وظیفه خود می دانیم خدمات در دسترس، رایگان یا نهایتا با حداقل هزینه را به آنها ارائه کنیم و توصیه می کنیم مردم حتما از این خدمات استفاده کنند و اطمینان داشته باشند که فرزندان آنها در وزارت بهداشت این موضوع را وظیفه ای بسیار مهم برای خود می دانند.
ارائه خدمات حمایتی به کودکان آسیب دیده
شالبافان همچنین یکی از اتفاقات مهم رخ داده در مراکز سراج در سراسر کشور را ارائه خدمات حمایتی به کودکان آسیب دیده از بحران اخیر عنوان کرد و گفت: با همکاری وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و کمک همکاران در مراکز سراج، خدمات حمایتی برای کودکان آسیب دیده از بحران اخیر ارائه شد. همچنین تلاش شد خدمات سلامت روان به صورت منسجم و علمی به کودکان آسیب دیده که در شرایط جنگی ممکن است به طور جدی در معرض خطر باشند، ارائه شود.
غربالگری سلامت روان کادر سلامت
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت با اشاره به مواجهه مکرر کادر سلامت با صحنه های آسیب زا در طول سال گذشته گفت: یک غربالگری جامع، منضبط و علمی برای اختلالات شایع روانپزشکی از جمله اضطراب، افسردگی و اختلال استرس پس از سانحه در اختیار کادر سلامت قرار گرفت.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت ادامه داد: همکاران ما در کادر سلامت سراسر کشور این غربالگری را به صورت بینام و داوطلبانه انجام دادند و پیوند اینترنتی پاسخگویی به سوالات برای آنها ارسال شد.
شالبافان افزود: افرادی که مایل به دریافت خدمات تخصصی بودند، توسط همکاران در مراکز جامع خدمات سلامت دانشگاه های علوم پزشکی خدمات تخصصی دریافت کردند. همچنین به افراد آموزش داده شد که خودشان نیز به هر نحوی که مایل هستند میتوانند برای دریافت خدمات مراجعه کنند.
وی تاکید کرد: یکی از بخشهای مهمی که باید مورد توجه قرار گیرد، کادر سلامت و سایر افرادی هستند که در این خصوص آسیب دیدهاند. افرادی که در خط مقدم برخورد با بحران حضور دارند ممکن است در این زمینه بسیار مستعد آسیب باشند و حتما باید برای آنها اقدامات لازم انجام شود.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت گفت: از سایر نهادها نیز درخواست کردهایم به طور ویژه افرادی را که در طول این بحران در خط مقدم ارائه خدمت بودهاند، از نظر روانی اجتماعی مورد توجه قرار دهند.
به گفته وی، وزارت بهداشت و دانشگاههای علوم پزشکی سراسر کشور آمادگی کامل دارند که در این زمینه مداخلات تخصصی را ارائه کنند و دریافت کننده ارجاعات باشند یا حتی در زمینه خدمات اولیه و غربالگری به نهادهای مرتبط کمک کنند.
توجه سازمان جهانی بهداشت به برنامه سراج
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، برنامه سراج را یکی از برنامههای پیشرو در زمینه ادغام تخصصی خدمات سلامت روان در ساختار شبکه بهداشتی درمانی کشور عنوان کرد و گفت: این برنامه به طور جدی مورد توجه سایر کشورها قرار گرفته است.
وی افزود: در بازدید سال گذشته مقامات عالی رتبه سازمان بهداشت جهانی از کشورمان، برنامه سراج به طور ویژه مورد تقدیر قرار گرفت و در سایت رسمی سازمان بهداشت جهانی نیز مورد توجه و استقبال قرار گرفت و عنوان شد که نه تنها این برنامه و این الگو میتواند برای کشورهای منطقه، بلکه برای کشورهای جهان نیز آموزنده باشد و از ایران در این زمینه تقدیر شد.
وی گفت: در اجلاس جهانی وزرای بهداشت با موضوع سلامت روان نیز که سال گذشته دکتر رئیسی، نماینده وزیر بهداشت، در قطر حضور داشت، این الگو معرفی شد و مورد استقبال و تقدیر بسیاری از کشورهای حاضر قرار گرفت.
به گفته شالبافان، در اجلاس اخیر بریکس در کشور هند که وزرا و نمایندگان وزرای بهداشت کشورهای عضو بریکس حضور داشتند نیز این موضوع در سخنرانی دکتر جعفریان، نماینده وزیر بهداشت کشورمان مورد اشاره قرار گرفت و در میان تجارب موفق کشورهای عضو به چاپ رسید و رونمایی شد.
انتشار مقالات علمی درباره برنامه سراج
وی افزود: در سالهای گذشته نیز با توجه به توجه ویژه ای که این موضوع در سراسر دنیا به خود جلب کرده بود، شاهد انتشار مقالات علمی متعددی درباره برنامه سراج در مجلات بسیار معتبر جهانی بودیم. این برنامه در این مقالات به عنوان یکی از نوآورانهترین و جامع ترین برنامه های ارائه خدمات روانی اجتماعی در منطقه و جهان معرفی شده است.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت ادامه داد: برنامه های دیگری نیز در چارچوب همین برنامه سراج، از جمله راه اندازی خط ۱۹۰ و ارائه خدمات مداخله در بحران ها و بلایا، خدمات روانی اجتماعی در بحران و بلایا در جنگ ۱۲ روزه، جنگ اخیر و همچنین ارائه خدمات در میناب، مورد استقبال مجلات و نشریات علمی سراسر جهان قرار گرفته است.
ضرورت همکاری بین بخشی برای ارتقای سلامت روان
بنابر اعلام وزارت بهداشت، وی در پایان تاکید کرد: مدیریت مشکلات روانی اجتماعی جامعه با توجه به اینکه عوامل متعددی در آن نقش دارند، به تنهایی کار وزارت بهداشت نیست و نیازمند همکاری بین بخشی است.این موضوع در الگوی سراج نیز دیده شده است، اما بسیاری از عواملی که به خودی خود میتوانند در سطح عمومی جامعه منجر به آسیب های روانی اجتماعی شوند، نیازمند آن هستند که توسط ارکان مختلف حاکمیت برای آنها برنامه ریزی مشخص انجام شود و امیدواریم جامعه ایرانی روز به روز به سمت ارتقای سلامت روانی اجتماعی حرکت کند.
